مستبدين زيان اقتصادى ديدند . همچنين مىتوان اضافه كرد كه بازرگانان ايرانى هيچ‌گاه نشان نمىدادند كه از حضور قواى روس در شمال يا حضور قواى انگليس در جنوب دلخوشى دارند ، على الرغم اين‌كه اين نيروها در برخى مواقع به خاطر وجود راهزنان در حكم تضمين‌كننده امنيت مسيرهاى تجارى بودند . بازرگانان به خوبى مىدانستند كه اگرچه در زمانه اشغال ممكن است برخى راه‌ها از زمان آشوب امن‌تر باشد ، اما اشغال خارجى در نهايت به منزله اين بود كه آن‌ها مجبور مىشدند در تهيه كالاهاى مورد نياز سپاه بيگانه مشاركت كنند و سود اندكى هم كه از اين بابت نصيب‌شان مىشد در مقابل احساس منفى ناشى از آن و نداى وجدانشان رنگ مىباخت . به علاوه ، اگرچه بازرگانان دربست خود را با تحولات سياسى پيوند نزده بودند و دغدغه‌هاى فورىتر تجارى و مالى و بقاى اقتصادى را داشتند ، با اين وجود تحولات سياسى مستقيما در تجارت و ثروت‌شان تأثير مىگذاشت . به عبارت ديگر ، از نظر تجار سياست و اقتصاد دو حوزه جدا از هم نبودند . در همين زمان ، شبكه تجارى فرامنطقه‌اى در سرحدات وجود داشت . در حالىكه بازرگانان دو سوى مرز از وضعيت نظامى اضطرارى در دوره‌هاى بحران ( مثلا وضعيت قفقاز در 1905 م يا وضعيت آذربايجان در انقلاب مشروطه 1324 ق [ 1906 م ] ) ناخشنود بودند ، با اين وجود بر مشاركت و همكارى يكديگر براى حمل‌ونقل كالا به مقاصد و ارسال آن‌ها از راه‌هاى پرخطر و ورودشان به بازارها ، تكيه مىكردند . به عبارت ديگر ، آن‌ها ، به‌طور خاص به گردش كالا علاقمند بودند ، چرا كه اين امر از نظر آنان راه ملموس‌ترى براى غلبه بر تورم فزاينده و ناامنى سياسى مىنمود . در سال‌هاى بعد كسانى كه دارايى نقد خود را به روبل‌هاى روسيّه تزارى نگه مىداشتند ، با برآمدن انقلاب بلشويكى 1917 م و بىارزش شدن اين پول از كرده خود بسيار پشيمان شدند . علاوه‌براين ، احتكار هم ، سواى بار منفى اخلاقى و اجتماعىاش هميشه امن‌ترين يا ارزان‌ترين راه براى رسيدن به سود نبود . در دهه 1320 ش ( دهه 1940 ) كارخانه ريسندگى و عدل‌بندى جورابچى در تبريز ، كه ابتدا پيش از سال 1310 ش ( 1931 م ) تأسيس شده بود ، بيش از

--> intervention in Tabriz , 1907 - 11 " , Iranian Studies , Vol . 39 , No . 2 ( June 2006 ) , pp . 199 - 225 .